TRÍ và TÂM
TRÍ PHÂN BIỆT và TÂM PHÂN BIỆT  
 -------

Ý niệm nhanh chậm của "thời gian" cũng bị ảnh hưởng của tâm lý. Thời gian chỉ trên cái đồng hồ cứ thế trôi đi một cách khách quan không hề mang ý niệm nhanh hay chậm, nhưng mỗi con người, tùy hoàn cảnh và tình cảm, lại có cái cảm giác khác nhau về sự nhanh chậm của thời gian. Đó là cái nhìn chủ quan của mỗi người đối với một hiện tượng khách quan.

Cũng có khi tình cảm ở TÂM tác dụng ngược lại với một hiện tượng khách quan. Ví dụ “Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ” ! Tâm sự buồn làm cho người thấy cảnh cũng buồn. Nếu mang tâm sự vui thì hẳn cảnh cũng vui theo. Thế nhưng cảnh đó vẫn là cảnh đó, vẫn là như thế, như như, như vậy,… nó là một hiện tượng khách quan. Thế sao cảnh đó lại có buồn có vui? ─ Là cái nhìn theo tình cảm chủ quan của mỗi người đối với hiện tượng khách quan đó, phát xuất từ nơi mà ta gọi là TÂM. Nếu không bị chi phối bởi cái tâm buồn vui, ta sẽ thấy rõ cái khách quan của hiện tượng, đó là cái nhìn của TRÍ.  Cái Trí là cửa sổ đưa các hiện tượng khách quan vào Tâm, và cái Tâm sinh ra cái nhìn chủ quan là những tình cảm như yêu, ghét, vui, buồn, ân, oán..., và sai khiến lại cái Trí.

"Cảm thọ về thân" (thân thọ) ⁽²⁾ qua giác quan có tính khách quan, ai cũng cảm nhận như ai, còn "cảm thọ về tâm" (tâm thọ) ⁽²⁾ mang tính tình cảm rất là chủ quan vì tùy mỗi người, người có người không, nếu có thì cũng ở mức độ khác nhau.

Con người gồm phần THÂN xác và TINH THẦN ⁽³⁾. Riêng phần tinh thần ta có thể phân ra TÂM và TRÍ, hai lãnh vực riêng biệt nhưng có liên hệ chặt chẽ với nhau. TRÍ hay lý trí xuất phát từ khối óc, còn TÂM thiên về tình cảm, xuất phát từ một nơi nào đó trong con người, nhưng thường được cho là từ con tim, có lẽ vì con tim nhạy cảm nhất đối với những biến chuyển của các hiện tượng bên ngoài. Ở đây người viết không nói tới chữ tâm trong khoa tâm lý học, vì không rành. 

Trong tình yêu, nhất là tình yêu giữa chàng và nàng, sự khác biệt giữa chữ TÂM và chữ TRÍ khá rõ. Khi một người đang yêu nồng thắm, thì cho dù có một đối tượng nào khác, được trí óc đánh giá là đẹp hơn, giàu hơn, giỏi hơn... người ấy cũng không hề có toan tính một sự trao đổi, mà vẫn chỉ một mực sống chết với người yêu của mình, người ta nói đó là lý lẽ của con tim, bởi tình yêu là tình cảm xuất phát từ con tim, hay là TÂM, chứ không phải khối óc hay là TRÍ.

Thử một ví dụ khác, bạn đang có một chiếc xe, nhưng nếu có người cho bạn được đổi một chiếc khác cùng loại (không trả thêm tiền) mà trí óc bạn đánh giá là mới hơn, tốt hơn, tiện nghi hơn, đẹp hơn, thì chín mươi chín phần trăm là bạn sẽ đổi. Đó không phải là tình cảm từ TÂM, mà là cái hợp lý từ suy nghĩ của khối óc, hay là TRÍ, ngoại trừ trường hợp cái xe cũ của bạn có một giá trị khác, có khi là vô giá đối với bạn, ví dụ  như đó là vật kỷ niệm của một người thân nào đó để lại cho bạn, bởi "kỷ niệm" mang ý nghĩa tình cảm lại thuộc lãnh vực của con tim, hay là TÂM.

Có những sự việc ta phải đặt cả tâm và trí vào để giải quyết, ví dụ một đứa con nhỏ đang bệnh thì thường bà mẹ dồn cả TÂM TRÍ (tình cảm [tâm] và trí óc) vào việc chăm sóc nó. Cũng có những sự việc chỉ cần trí óc để giải quyết thôi, ví dụ sửa chữa một cái xe, thường chỉ cần óc quan sát, sự kinh nghiệm, tài khéo léo...

Bây giờ thử phân tích thêm một chút về hai chữ TÂM và TRÍ.

2.- TRÍ và TRÍ PHÂN BIỆT: Năm giác quan và khả năng suy nghĩ của khối óc.

Nhờ năm giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), con người tiếp xúc với ngoại cảnh, ghi nhận tất cả các hiện tượng tương ứng bên ngoài (hình ảnh, âm thanh, mùi hương, mùi vị, xúc giác) để phục vụ cho đời sống của mình.

Tuy nhiên các hiện tượng bên ngoài ấy luôn thay đổi, chuyển dịch, biến thiên, biến chuyển, dời đổi, biến hóa… gọi tắt là “biến dịch”, và con người nhờ “khả năng suy nghĩ của khối óc” để phân tích, giải thích, tổng hợp, đánh giá các “biến dịch” ấy, bằng cách đặt và trả lời những câu hỏi: Tại sao? Khi nào? Ở đâu? Cái gì? Thế nào? Đó là khả năng đặc biệt của con người, cũng là sự khác biệt với các sinh vật khác. 

Với khả năng suy nghĩ của khối óc ("ý căn" nói trong Phật giáo), con người có thêm khả năng giải thích, phân tích, tổng hợp, đánh giá các hiện tượng và những “biến dịch” của chúng ở mức độ cao hơn là sự ghi nhận thuần túy của năm giác quan. Ví dụ như mắt nhìn mưa rơi, tia chớp, tai nghe tiếng mưa, tiếng sấm... hình ảnh và tiếng động được ngũ quan ghi lại như một máy quay phim, nhưng với khả năng suy nghĩ của khối óc (ý căn), dựa vào kinh nghiệm cũ và suy luận mới, cho ta một số ý niệm mới, chẳng hạn như nguyên nhân của trận mưa, của tiếng sấm của tia chớp, mưa có lợi, có hại ra sao cho đời sống ra sao, hành trình của nước mưa như thế nào ... Đó là khoa học, một hướng đi của cái TRÍ.

Tất cả những hoạt động của năm giác quan cùng khả năng suy nghĩ của khối óc, gọi chung là cái TRÍ, ta có thể ví như hoạt động của một máy điện toán siêu hạng: ghi nhận dữ kiện, phân tích, giải thích, sắp xếp, so sánh... và nhờ đó giải quyết một hay nhiều yêu cầu nào đó trong các nhu cầu của cuộc sống, và lại tiếp tục lưu trữ như là những kinh nghiệm về sau. Hoạt động của bộ máy ngày càng sắc xảo hơn do nhu cầu tiến hóa và để nâng cao cuộc sống, từ đó đưa tới sự biết so sánh (phân biệt) : nhiều-ít, tốt-xấu, dài-ngắn, nhanh-chậm ... và đưa con người tới sự lựa chọn cái gì phù hợp nhất với đời sống con người. Khả năng so sánh để lựa chọn ấy gọi là TRÍ PHÂN BIỆT, và sự phân biệt này hoàn toàn có tính khách quan.

3.- TÂM và TÂM PHÂN BIỆT. 

Tâm là nơi phát xuất những tình cảm của con người: vui buồn, yêu, ghét, hận, thù, tham lam, ganh tị, kiêu hãnh .... Những tình cảm này đều phát sinh từ sự phân biệt giữa "NGƯỜI" khác và "TA", với ý niệm cho rằng chỉ có cái TA là đáng tôn qúy nhất, ưu tiên nhất, là đúng nhất. Đấy là TÂM PHÂN BIỆT NHÂN NGÃ, hay tổng quát hơn là TÂM PHÂN BIỆT, là cái tâm nhị nguyên đầu tiên, cái nhìn phân hai: một bên là TA (hơn) một bên là NGƯỜI (không bằng). 

Tưởng tượng khi con người đầu tiên mới xuất hiện, giống như ông Adam ở trong vườn Eden, hẳn là chưa có ý niệm gì về yêu ghét, hận thù, tham lam, ghen tị.... Lúc đó cái tâm còn trống trải, chỉ có cái TRÍ hoạt động giúp con người trong cuộc sống, rất là bình thường, hàng ngày làm việc, đói thì tìm ăn, khát thì tìm uống, mệt thì nghỉ, buồn ngủ thì ngủ ... Và theo cuộc sống, TRÍ óc của con người cũng tiến hóa theo thời gian.

Nhưng chẳng đơn giản mãi như thế, có Adam rồi có thêm Eve, lại có thêm những con người khác... Trong sinh hoạt chung nhau như vậy, mới đầu cũng chỉ có cái TRÍ phân biệt cho thấy ngoài "ta" ra, còn có "người khác" cùng sinh sống với ta, giống như ta ghi nhận hình ảnh của cái cây, của bông hoa, của con bướm, của ngọn núi, con sông...Đó chỉ là sự ghi nhận thuần túy, gọi là "tánh thấy" đơn thuần, giác quan ghi nhận ra sao thì nó như vậy, "nó thực như đang là ...", đó là những hiện tượng khách quan qua cái nhìn của TRÍ.

 Thế rồi tới một lúc nào đó, có thể là do cuộc sống chung đụng phức tạp khó khăn hơn, TÂM con người phát khởi sự phân biệt về tình cảm giữa "Người" và "Ta", tự cho cái "Ta" là đáng yêu nhất, phải được coi trọng, là đúng nhất, phải được tôn quí hơn "Người" khác ..., từ đó ta chỉ chú ý tới quyền lợi của ta, niềm hạnh phúc của ta mà quên đi quyền lợi và hạnh phúc của người khác (gọi là ích kỷ, vị kỷ...). Như vậy "cái TA to lớn" là yếu tố tình cảm đầu tiên nẩy sinh và ngự trị trong TÂM con người.

 Đó là lúc khởi đầu của TÂM PHÂN BIỆT NHÂN-NGÃ , ta gọi là lúc KHỞI TÂM PHÂN BIỆT. Kể từ đấy, những tình cảm khác cứ kế tiếp khởi sinh như : tham lam, sân hận, ghen tỵ, kiêu hãnh, yêu, ghét, sợ hãi, thiện, ác, thân, sơ....trên cái gốc là tâm phân biệt nhân-ngã, sẽ xin được giải thích rõ hơn ở các mục dưới. 

 Từ cái gốc là tâm phân biệt nhân-ngã, vì yêu chính bản thân ta hơn người, ta bắt đầu biết vun đắp, và chỉ lo vun đắp cho chính bản thân TA và những gì thuộc về TA (ngã và ngã sở), lo lôi kéo những lợi ích về cho TA, đó là "ích kỷ", làm cái gì cũng vì bản thân TA trước,  đó là "vị kỷ" hay "vị ngã", cho "cái TA" là nhất gọi là "tự cao" hay "tự tôn", chỉ yêu mình trên hết, gọi là "tự ái".

 Vì tự cho cái TA là hơn hết, quyền lợi ta là trên hết, nên xuất hiện cái khuynh hướng muốn chiếm lĩnh những gì được trí óc đánh giá là “đẹp”, là “hơn” vể cho ta. Ai cũng mang cái TA to lớn như thế cả ! Thế là sự xung đột vì tranh giành, đụng chạm bắt đầu, và bắt nguồn cho mọi lo lắng phiền não, cùng những niềm vui, hạnh phúc (khi được) ,và nỗi buồn, đau khổ (nếu mất). Mọi phiền não đều do TÂM sinh ra là vậy (nhất thiết duy tâm tạo) !

Vì là nơi cái "TA to lớn" ngự trị, TÂM có thể được ví như một vị hoàng đế, bởi vì "duy ngã độc tôn" (chỉ có ta là tôn qúy hơn cả), còn TRÍ như các vị quần thần do hoàng đế sai khiến. Nếu cái TRÍ u mê (si), chỉ biết răm rắp nghe theo, thì tai họa sẽ xảy ra. Còn nếu cái TRÍ mà sáng suốt biết nhận định phải trái để mà can gián, lái vị hoàng đế đi trên con đường thiện, thì mọi sự tốt đẹp hơn. Đấy là ý trong 2 câu đầu Kinh Pháp Cú của Phật Giáo :

 1. Tâm dẫn đầu các pháp.Tâm là chủ, tạo tác.Nếu nói hay hành động,Với tâm niệm bất tịnh,Khổ não liền theo sau,Như xe theo bò vậy.
2. Tâm dẫn đầu các pháp.Tâm là chủ, tạo tác.Nếu nói hay hành động,Với tâm niệm thanh tịnh,An lạc liền theo sau,Như bóng chẳng rời hình.

-- Những từ ngữ thuộc TRÍ : trí hiểu biết, trí thông minh, óc sáng suốt, óc sáng tạo, óc nhận xét, óc phân tích, óc lanh lợi, trí xét đoán, óc đần độn, óc ngu si, tài tháo vát, tài tiên đoán, tài ăn nói...

-- Những từ ngữ thuộc về TÂM: lòng tham lam, tâm sân hận, tính keo kiệt, lòng bác ái, lòng vị tha, lòng ghen tị, lòng kiêu hãnh, tính khiêm nhường, lòng ích kỷ, lòng tự tôn, lòng tự ái, lòng tự trọng, lòng tha thứ, lòng nhân đức, tính ác độc, lòng hy sinh, tính tự cao, lòng sợ hãi, lòng đau khổ, tâm hạnh phúc, lòng hân hoan, tâm si mê, tình yêu thương...

Sự phân chia này cũng tương đối, nên cũng có từ vừa mang ý của TRÍ vừa mang nghĩa của TÂM, ví dụ ta nói "óc kỳ thị chủng tộc" hoặc "lòng kỳ thị" thì cũng mang nghĩa của yêu/ghét./.

Trong bài viết kế tiếp (Trang 2), ta tìm thử hậu qủa của tâm phân biệt nhân ngã.

 Trang  (1)  (2)

(1) Tác giả câu nói là Lê-nin. Câu này trích lại trong bài luận văn tốt nghiệp Vài nét về Tâm lý học phổ thông và Tâm lý học Phật giáo của NS Thích Nữ Hương Nhũ.

(2) "Cảm thọ về thân" hay là "thân thọ": (cũng có thể hiểu như sự cảm nhận một hiện tượng vật lý) do thân xác cảm nhận khi lục căn tiếp xúc với lục trần. Mỗi cảm thọ về thân có thể có một trong ba tính chất : thọ lạc (cảm giác dễ chịu), thọ khổ (cảm giác khó chịu), xả thọ (không khổ không lạc). Cảm thọ về thân ở mỗi người thường là giống nhau, nên có tính khách quan. Ví dụ:

-- Bị dao cắt đứt tay, ai cũng cảm nhận cái đau thân xác, đó là "cảm thọ về thân" và là thọ khổ (đau), ai cũng như ai, nên mang tính khách quan.

-- Nghe một âm thanh chói tai, ta có cảm giác khó chịu, đó là thọ khổ. Nghe âm thanh nhẹ nhàng du dương, ta có cảm giác dễ chịu, đó là thọ lạc. Nghe một âm thanh bình thường khác, ta không thấy khó chịu cũng không dễ chịu, đó là xả thọ. Thường thì mọi người đều cảm nhận giống nhau, nên có tính khách quan.

Khi có một "cảm thọ về thân", mỗi con người đưa ra phản ứng khác biệt về tình cảm như "giận hờn, yêu ghét, oán than...". Đó là "cảm thọ về tâm" (tâm thọ) có tính chủ quan, vì người có người không, và mức độ cũng khác nhau. Với một bậc đã giải thoát rồi thì không còn cảm thọ tâm nữa (không giận hờn, yêu ghét, oán than...)

  .... Rồi một vị Thiên khác nói lên lời cảm hứng này trước mặt Thế Tôn: - Sa-môn Gotama thật là bậc sư tử. Và với tư cách sư tử, ngài nhẫn chịu thân thọ khởi lên, khổ đau ... không phiền não."

 (3)

1.- Có thể dùng chữ THÂN và TÂM để nói về con người: 
     THÂN = Phần xác thịt (tứ đại) + TRÍ (các cảm giác từ ngũ quan + khả năng suy nghĩ của khối óc),  
         TÂM  = là tình cảm của con người. 

2.- Cũng có thể dùng hai cụm từ THÂN XÁC và TINH THẦN để chỉ một con người:
     THÂN XÁC = phần xác thịt (tứ đại)
         TINH THẦN  =  TRÍ + TÂM (TRÍ = các cảm giác từ ngũ quan + khả năng suy nghĩ của khối óc, TÂM = là tình cảm của con người)